Hoàn thiện khung pháp lý và thống nhất quản lý truy xuất nguồn gốc trong toàn ngành
Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản được xây dựng trên cơ sở kế thừa và cụ thể hóa nhiều văn bản quy phạm pháp luật quan trọng đã được ban hành trong thời gian qua. Trong đó, Kế hoạch bám sát các quy định của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, Luật An toàn thực phẩm, Luật Thủy sản, Luật Lâm nghiệp và các nghị định, quyết định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ liên quan đến quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Văn bản cũng đặt trong tổng thể các chủ trương lớn về chuyển đổi số quốc gia, phát triển kinh tế số nông nghiệp và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với sản xuất, kinh doanh nông, lâm, thủy sản.
Theo Kế hoạch ban hành, truy xuất nguồn gốc được xác định là công cụ quan trọng giúp cơ quan quản lý nhà nước theo dõi, giám sát toàn bộ quá trình sản xuất, thu hoạch, chế biến, lưu thông và tiêu thụ sản phẩm nông, lâm, thủy sản. Thông qua việc chuẩn hóa dữ liệu, minh bạch thông tin và tăng cường khả năng kiểm soát, truy xuất nguồn gốc góp phần bảo đảm chất lượng, an toàn thực phẩm, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng, đồng thời nâng cao uy tín và giá trị của sản phẩm nông nghiệp Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế .
Một nội dung xuyên suốt của Kế hoạch là yêu cầu hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, văn bản chỉ đạo điều hành và tài liệu hướng dẫn liên quan đến truy xuất nguồn gốc. Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Bộ NNMT) sẽ chủ trì rà soát, đánh giá sự phù hợp, đồng bộ của các quy định hiện hành, kịp thời sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới các văn bản nhằm bảo đảm thống nhất trong tổ chức thực hiện, tránh chồng chéo, trùng lặp giữa các lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản. Nhằm tạo hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch, làm cơ sở cho việc triển khai truy xuất nguồn gốc một cách hiệu quả và bền vững trong toàn ngành.
Xây dựng và vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản thống nhất, hiện đại
Trọng tâm lớn của Kế hoạch là việc xây dựng, hoàn thiện và vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản thuộc phạm vi quản lý của Bộ NNMT. Hệ thống này được định hướng phát triển theo hướng thống nhất, đồng bộ, có khả năng kết nối, liên thông với các hệ thống truy xuất nguồn gốc của bộ, ngành khác, của địa phương cũng như các hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc tế, đáp ứng yêu cầu quản lý trong nước và hội nhập quốc tế.
Theo nội dung Kế hoạch, Hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ tập trung quản lý dữ liệu xuyên suốt chuỗi giá trị, từ thông tin về cơ sở sản xuất, vùng nguyên liệu, quá trình nuôi trồng, khai thác, thu hoạch, chế biến, bảo quản đến lưu thông, phân phối sản phẩm. Dữ liệu được chuẩn hóa, cập nhật thường xuyên, bảo đảm tính chính xác, đầy đủ và có khả năng kiểm chứng. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, công nghệ số, mã số, mã vạch và các giải pháp kỹ thuật phù hợp được xác định là nền tảng để hệ thống hoạt động ổn định, an toàn, hiệu quả và có khả năng mở rộng trong dài hạn.
Kế hoạch cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn thông tin cho Hệ thống truy xuất nguồn gốc. Các giải pháp kỹ thuật nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý kịp thời các rủi ro về an toàn dữ liệu, an ninh mạng được xác định là nhiệm vụ xuyên suốt trong quá trình xây dựng và vận hành hệ thống. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh dữ liệu truy xuất nguồn gốc ngày càng trở thành tài sản có giá trị, gắn liền với uy tín thương hiệu, lợi ích kinh tế và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể tham gia chuỗi sản xuất, kinh doanh.
Song song với việc xây dựng hệ thống kỹ thuật, Kế hoạch đặt ra yêu cầu tổ chức triển khai đồng bộ ở cả cấp trung ương và địa phương. Các đơn vị trực thuộc Bộ, các cục chuyên ngành, các địa phương được phân công rõ trách nhiệm trong việc tổ chức thực hiện, cập nhật dữ liệu, giám sát vận hành và xử lý các vấn đề phát sinh. Việc phân công, phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị được xem là yếu tố then chốt nhằm bảo đảm hệ thống truy xuất nguồn gốc vận hành thông suốt, hiệu quả và thực chất, tránh tình trạng hình thức hoặc triển khai manh mún, thiếu liên kết.
Thúc đẩy phối hợp liên ngành, nâng cao nhận thức và năng lực thực thi truy xuất nguồn gốc
Bên cạnh hoàn thiện thể chế và hạ tầng kỹ thuật, Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản đặc biệt chú trọng đến công tác phối hợp liên ngành, truyền thông, đào tạo và nâng cao năng lực thực thi cho các chủ thể tham gia. Truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu quản lý nhà nước mà còn là trách nhiệm và quyền lợi trực tiếp của doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất, người nuôi trồng, khai thác và chế biến.
Theo Kế hoạch, Bộ NNMT sẽ phối hợp với các bộ, ngành, địa phương, tổ chức quốc tế và các hiệp hội ngành hàng để thúc đẩy hợp tác trong xây dựng, áp dụng và công nhận lẫn nhau các hệ thống truy xuất nguồn gốc. Hoạt động hợp tác quốc tế được xác định là kênh quan trọng để tiếp cận kinh nghiệm, mô hình quản lý tiên tiến, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu đối với sản phẩm nông, lâm, thủy sản từ Việt Nam .
Công tác thông tin, tuyên truyền, phổ biến kiến thức về truy xuất nguồn gốc được triển khai thường xuyên, đa dạng về hình thức và nội dung, hướng đến nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Thông qua các hội nghị, hội thảo, lớp tập huấn, hoạt động truyền thông đại chúng và nền tảng số, nhận thức của cán bộ quản lý, doanh nghiệp và người sản xuất về vai trò, ý nghĩa và lợi ích của truy xuất nguồn gốc từng bước được nâng cao. Đây là điều kiện quan trọng để truy xuất nguồn gốc không chỉ dừng lại ở yêu cầu bắt buộc mà trở thành công cụ tự thân giúp nâng cao chất lượng, giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm.
Kế hoạch cũng đặt ra yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong hoạt động truy xuất nguồn gốc. Việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi gian lận, làm giả, làm sai lệch thông tin truy xuất nguồn gốc được xem là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng và hiệu lực của hệ thống. Đồng thời, việc hỗ trợ, hướng dẫn kỹ thuật cho các tổ chức, cá nhân trong quá trình áp dụng truy xuất nguồn gốc cũng được chú trọng, giúp giảm chi phí tuân thủ và khuyến khích sự tham gia tự nguyện, tích cực của các chủ thể trong chuỗi giá trị.
Ý nghĩa và tác động đối với phát triển bền vững ngành nông, lâm, thủy sản
Việc ban hành và triển khai Kế hoạch truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh ngành nông nghiệp Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp, gắn với yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế. Truy xuất nguồn gốc không chỉ là công cụ quản lý mà còn là nền tảng để xây dựng niềm tin của thị trường, nâng cao giá trị gia tăng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
Trong lĩnh vực thủy sản, truy xuất nguồn gốc đặc biệt có vai trò quan trọng trong việc đáp ứng các quy định quốc tế về chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, bảo đảm tính hợp pháp và bền vững của nguồn lợi. Đối với nông sản và lâm sản, truy xuất nguồn gốc góp phần kiểm soát chất lượng, an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và phát triển chuỗi cung ứng minh bạch, có trách nhiệm.
Có thể khẳng định rằng, Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản không chỉ là nhiệm vụ mang tính kỹ thuật, quản lý mà còn là một trong những trụ cột quan trọng để nâng cao năng lực quản trị ngành, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển nông nghiệp bền vững. Việc tổ chức thực hiện nghiêm túc, đồng bộ và hiệu quả Kế hoạch sẽ góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp minh bạch, trách nhiệm và hội nhập, đáp ứng kỳ vọng của người tiêu dùng, doanh nghiệp và cộng đồng quốc tế trong giai đoạn phát triển mới.
Hải Đăng